وضعيت آموزش بيوتكنولوژي كشاورزي در دانشگاه تهران از زبان مدير گروه

- آموزش بيوتكنولوژي كشاورزي در ايران از چه سالي و در كجا آغاز گرديد؟

در دهة هشتاد ميلادي و با ظهور بيوتكنولوژي نوين، كشور ما نيز وارد اين عرصه علمي گرديد و ابعاد مختلف علمي اين رشته شامل علوم پايه، پزشكي، صنعتي و كشاورزي مورد توجه قرار گرفت و در دانشگاه‌هاي مختلف به تدريج رشته‌هاي مرتبط با بيوتكنولوژي راه‌اندازي شد. اولين دورة رسمي كارشناسي ارشد بيوتكنولوژي كشاورزي در كشور، توسط دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران در سال 1377 تأسيس شد و در سال جاري (82)، ششمين دوره دانشجويان اين مقطع وارد دانشكده مي‌شوند. [ايتان: البته از سال 1368، دانشجويان مقاطع كارشناسي ارشد و دكترا در چندين گرايش كشاورزي به خصوص اصلاح نباتات، پايان نامه‌هاي خود را در زمينة ژنتيك مولكولي و مهندسي ژنتيك انتخاب مي‌نمودند و اين موضوع در دهة 1370 شدت گرفته بود] . در دانشگاه‌هاي ديگر نيز با 1 تا 3 سال تأخير، اين دوره تأسيس شده است كه از آن‌جمله مي‌توان دانشكده كشاورزي دانشگاه فردوسي مشهد، بوعلي همدان، صنعتي اصفهان و تبريز را نام برد.

2- قابليت‌ها و امكانات گروه بيوتكنولوژي كشاورزي در دانشگاه تهران

در گروه بيوتكنولوژي كشاورزي دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران، 10 نفر عضو هيأت علمي وجود دارد كه در زمينه‌هاي مختلف كشت بافت، مهندسي ژنتيك و انتقال ژن و دروس پايه مانند ژنتيك تخصص دارند. اين افراد از گروه‌هاي آموزشي مختلف شامل گياه‌پزشكي، اصلاح نباتات و باغباني مي‌باشند كه علاوه بر گروه آموزشي خود در گروه بيوتكنولوژي نيز مشغول به فعاليت هستند. از لحاظ امكانات نيز دانشگاه تهران، امكانات مناسبي در اختيار دارد. در واقع گروه زراعت و اصلاح نباتات از 15 سال قبل بدليل علاقة برخي از اساتيد، تعدادي از وسايل موردنياز را خريداري نموده بود كه در اوايل با كشت بافت آغاز شد و به‌تدريج امكانات بيشتري فراهم گرديد. همچنين يك ساختمان جديد مختص به بيوتكنولوژي در دانشكده تأسيس شده است كه داراي آزمايشگاه‌هاي مجهزي نيز مي‌باشد. اما با توجه به اينكه بيوتكنولوژي به امكانات زيادي نياز دارد و آموزش نيز بايستي داراي كيفيت لازم باشد؛ مسئولين امر بايستي توجه بيشتري به اين امر داشته باشند و مساعدت لازم را در زمينه تأمين امكانات بنمايند.

3- همكاري با ساير مراكز و مؤسسات در امر آموزش بيوتكنولوژي

يك دانشكده بايستي امكانات اوليه و نسبتاً كافي را در اختيار داشته باشد؛ ولي مي‌تواند در برخي از زمينه‌ها از مؤسسات ذيربط نيز كمك بگيرد. مثلاً براي تدريس دروس بايستي اساتيد لازم وجود داشته باشند، ولي با توجه به باريك شدن تخصص‌ها، استفاده از اساتيد مراكز ديگر در تدريس يك درس باعث افزايش كيفيت آموزش مي‌شود . البته با توجه به اينكه اساتيد پروازي، دلبستگي لازم را ندارند، لذا هر درس بايستي يك متولي داشته باشد و در مباحث خاصي كه نياز به تخصص بيشتر مي‌باشد، از اساتيد مدعو استفاده گردد.
در مسايل تحقيقاتي و پژوهشي‌هايي كه امكان انجام آنها در دانشكده فراهم نمي‌باشد نيز مي‌توان از مؤسسات ديگر بهره جست و منعي نيز براي اينكار وجود ندارد.

در زمينه همكاري با ساير مؤسسات پژوهشي كشور، هيچ‌گونه آئين‌نامه رسمي وجود ندارد، ولي همكاري‌هاي خوبي با برخي از آنها از جمله مؤسسه تحقيقات بيوتكنولوژي كشاورزي و مركز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيك و تكنولوژي زيستي در زمينه تدريس دروس و انجام پايان‌نامه‌هاي دانشجويي صورت گرفته است.

4- تقويت سطح علمي نيروي انساني شاغل در گروه بيوتكنولوژي كشاورزي

در گروه بيوتكنولوژي از همان زمان تأسيس در دانشكده كشاورزي، نسبت به جذب نيروي متخصص اقدام شده است. همچنين سعي شده از نيروي متخصص ساير گروه‌هاي موجود در دانشكده و نيز خارج از آن استفاده گردد. اكثر اعضاي هيأت علمي گروه كه براي فرصت مطالعاتي به كشورهاي پيشرفته مسافرت مي‌كنند، در زمينه بيوتكنولوژي تحقيق مي‌نمايند. همچنين دانشجويان در دوره مطالعاتي خود مي‌توانند در زمينه بيوتكنولوژي پژوهش نمايند.

5- بيوتكنولوژي كشاورزي يا بيوتكنولوژي گياهي؟

از آقاي دكتر يزدي‌صمدي پرسيده شد كه با توجه به نام دوره (بيوتكنولوژي كشاورزي)، چرا تاكنون فقط به مباحث گياهي ‌پرداخته شده است و گرايش‌هاي دام، طيور و آبزيان در آن لحاظ نشده‌اند؟ حتي در زمينه گياهي نيز بنظر مي‌رسد، اكثراً بيوتكنولوژي گياهان زراعي مورد تاكيد بوده است و ساير زمينه‌ها از جمله گياهان باغي، دارويي، مرتعي و جنگلي فراموش شده‌اند؟ وي پاسخ داد:

البته دانشجويان رشته‌هاي مختلفي از جمله زراعت و اصلاح نباتات، باغباني و گياه پزشكي نيز مي‌توانند در آزمون ورودي مقطع كارشناسي ارشد اين رشته شركت كنند؛ و درحال حاضر نيز دانشجويان كارشناسي ارشد بيوتكنولوژي از رشته‌هاي مذكور در كنكور پذيرفته شده‌اند. ولي توسعه كمي و كيفي بيوتكنولوژي كشاورزي به‌ويژه در زمينه‌هايي كه كمتر به آنها پرداخته شده است (دام، طيور، آبزيان، گياهان دارويي، جنگل و غيره) بايد از اولويت‌هاي آموزشي قرار گيرد.

در همين راستا تأسيس رشته‌هاي مرتبط با بيوتكنولوژي دام، صنايع غذايي و غيره در دانشكده كشاورزي برعهده گروه‌هاي مختلف قرار گرفته است كه در اين زمينه بايستي نيروي انساني لازم را تأمين نمايند. در حال حاضر شش گروه در دانشكده كشاورزي علاقمند به راه‌اندازي مقطع دكتري در رشته اصلي خود و با گرايش بيوتكنولوژي مي‌باشند كه عبارتند از:

- زراعت و اصلاح نباتات

- گياه پزشكي

- باغباني

- خاكشناسي

- علوم دامي

- صنايع غذايي

هم‌اكنون تنها گروه زراعت و اصلاح نباتات است كه داراي مقطع دكتراي اصلاح نباتات با گرايش ژنتيك مولكولي و مهندسي ژنتيك مي‌باشد.

6- آيا تاكنون تجديدنظري در سرفصل‌هاي درسي (سيلابس) مقطع كارشناسي ارشد بيوتكنولوژي كشاورزي صورت گرفته است يا خير؟

حدود 10 تا 12 سال قبل، گروه كشاورزي در شوراي عالي برنامه‌ريزي وزارت علوم، نسبت به تعيين سرفصل‌ها و برنامه درسي در مقطع كارشناسي ارشد بيوتكنولوژي كشاورزي اقدام نمود. در آن زمان، بيوتكنولوژي در اوايل راه پيشرفت بود و پيش‌زمينه كافي در بيوتكنولوژي وجود نداشت، ولي از متخصصين موجود در آن زمان در برنامه‌ريزي استفاده گرديد. اما با گذشت زمان و با توجه به رشد روزافزون بيوتكنولوژي نياز است كه تغييراتي در اين برنامه صورت گيرد. اگرچه با انحلال شوراي عالي برنامه‌ريزي، اين وظيفه به دانشگاه‌ها محول گرديده است، ولي تاكنون اين مهم صورت نگرفته است.

7- چرا مقطع دكتراي بيوتكنولوژي كشاورزي تاكنون در دانشگاه تهران راه‌اندازي نشده است؟

از آقاي دكتر يزدي‌صمدي سؤال شد كه عليرغم اينكه بيوتكنولوژي كشاورزي در مقطع كارشناسي ارشد از سال 1377 در دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران راه‌اندازي شده است، چرا تاكنون دوره دكتراي آن تأسيس نشده است و فارغ‌التحصيلان كارشناسي ارشد مجبورند در رشته اصلاح نباتات در گرايش ژنتيك مولكولي و مهندسي ژنتيك ادامه تحصيل دهند كه مواد امتحاني آن با سرفصل‌هاي مقطع كارشناسي‌ارشد بيوتكنولوژي كشاورزي همخواني ندارد؟ وي پاسخ داد:

براي رفع اين نقيصه، از دو سال قبل، تصميم به تأسيس دوره دكتري بيوتكنولوژي كشاورزي گرفته شد. البته هدف، آموزش اين افراد در زمينه‌هاي پايه‌اي بيوتكنولوژي مي‌باشد. برنامه‌ريزي اين مقطع صورت گرفته است و اگر دانشگاه تهران توجه بيشتري به اين امر نمايد و امكانات لازم را فراهم آورد، اين مقطع مي‌تواند هرچه سريعتر راه‌اندازي شود. اگرچه دانشگاه فردوسي مشهد امكانات لازم را براي تأسيس اين مقطع در اختيار ندارد ولي با همكاري مؤسسه تحقيقات بيوتكنولوژي كشاورزي و مركز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيك و تكنولوژي زيستي نسبت به راه‌اندازي آن اقدام نموده است (مهرماه 82). در دانشگاه تهران عقيده بر اين است كه در ابتدا بايستي امكانات لازم فراهم آيد و سپس اين مقطع راه‌اندازي گردد.

8- مشكلات آموزش بيوتكنولوژي در دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران چيست؟

عمده‌ترين مشكل، تأمين امكانات لازم مي‌باشد كه اين امكانات در درجه اول، تأمين هيأْت علمي داراي كيفيت لازم و در مرحله ديگر، تأمين تجهيزات و مواد مصرفي مورد نياز در آزمايشگاهاي گروه بيوتكنولوژي مي‌باشد.

تأمين نيروي انساني داراي استانداردهاي كيفي لازم، از اركان اصلي پيشرفت بيوتكنولوژي در كشور مي‌باشد كه بايستي به اين امر توجه بيشتري صورت گيرد.

9- چرا دانشگاه‌ها، بدون داشتن امكانات لازم، تمايل به تأسيس اين رشته دارند؟

اگرچه اكثر دانشكده‌هاي كشاورزي كشور فاقد امكانات لازم، چه از نظر هيآْت علمي و چه از نظر امكانات آزمايشگاهي بوده‌اند، ولي با توجه به جذابيت و جديد بودن اين رشته، برخي از آنها نسبت به تأسيس آن اقدام نموده‌اند. آنها چنين استدلال مي‌كنند كه اگر اين رشته را راه‌اندازي كنند، بعد مي‌توانند امكانات لازم را جذب نمايند. ولي به اعتقاد من، اين ديدگاه، چندان مناسب نيست و هر دانشكده بايستي قبل از تأسيس رشته بيوتكنولوژي، حداقل امكانات لازم را فراهم كرده باشد. در اين زمينه لازم به‌ذكر است كه تا چند سال پيش، شوراي گسترش آموزش عالي، وابسته به وزارت علوم، تحقيقات و فناوري وظيفه بررسي و تأييد راه‌اندازي رشته‌ها را بر عهده داشت، ولي در سال‌هاي اخير، مقداري از اختيارات خود را به دانشگاه‌هاي بزرگ و دانشگاه‌هاي داراي هيأت مميزه محول نموده است؛ با وجود اين، در دانشگاه‌هاي بزرگ تنها برخي تصميم‌گيري‌هاي نهايي به‌عهده شورا مي‌باشد، اما در دانشگاه‌هاي كوچك، شورا رسماً مسئول اين كار است (وظيفه اين شورا بررسي امكانات يك دانشگاه براي تأسيس يك رشته و صدور مجوز تأسيس دوره آموزشي براي آن مي‌باشد). اين شورا با داشتن گروه‌هاي تخصصي، موضوع تأسيس رشته جديد را در كميته مربوطه بررسي و در نهايت رد يا قبول مي‌نمايد.

10- انتظارات از سند ملي زيست فناوري

در پايان جلسه با آقاي دكتر يزدي صمدي، در خصوص انتظار از سند ملي زيست‌فناوري سؤال شد. وي گفت: انتظار بر اين است كه سند ملي زيست‌فناوري هرچه سريعتر تدوين و به تصويب برسد. همچنين محلي به‌عنوان نقطه تماس براي آن در نظر گرفته شود كه با همكاري ساير مراكز آموزشي و پژوهشي بتواند در پيشبرد برنامه‌هاي بيوتكنولوژي كشور تسريع صورت گيرد. به‌ويژه به‌نظر بنده بيوتكنولوژي كشاورزي در كشور مي‌تواند به عنوان اولويت در نظر گرفته شود؛ چرا كه از مزيت‌هاي خوبي اعم از نيروي انساني، تجربه بيشتر نسبت به ساير زمينه‌ها، امكانات نسبي و تنوع گياهي مناسب در اين عرصه برخوردار هستيم.